ÖNSÖZ

Bu sözlük pertek ve yöresine giden her yabanci(Ecnebi) yani orarli olamyan üylerimiz icin hazirlanisitir.Bu sözlük kesinlikle o yörede konusulan otantik kelimelrden derlenmislerdir.
Ama uzun zamandan beridir(10 yil) dersime gidemdigimden; belkide yanlis animsadigim kelimeler olabilir lütfen arakdaslar beni hos görsünler.memlekete olan özlemi bu kelimeleri sizinle paylasarak bir anlikta olsa heyecanlaniyorum.burdaki keliler kesinlikle alinti degildir bu kelimeler genelde dersim ve ilcelrinde özelde ise peretek ilcesi ve köylerinde konusulmaktadir.genelde köy yasami ve tarim toplumu iliskileri üzerinde yogunlasilmis kelimelrdir bunun disinda bildiklerimizi beraber paylasalim,özelikle bölgedeki yani dersimdeki arakdaslar bu projeyi desreklerlerse sevinirim.


1)BARMAZLI:pertek ve cevresinde alevi-kürt inanisindan asimile olan sünilere verilen addir.
2) XINAMI:türkcede DÜNÜR kelimseine takabül eder.
3)BIBI:türkcede HALA kelimsesine takabül eder.
4)GÜMANLI:HAMILE kadina denir.
5)PIZDAN:hayvanlar dogum yaptiktan sonra cikan beyaz sefaf bir su torbasi yada plesanta bu insan icinde gecerli ama burda sadece hayvanlar icin kulanilioyor.
6)BEZIRHANE:Bulgurun ilk dögüldügü tas degirmen.
7)MIRCIK:Agacin cok ince köklerine deniyor yani sac inceligindeki köklere.
8)ÖRKEN:Keci kilinda yapilmis kalin sicim
9)SEKOK:yabani olarak yetisen eksimsi ve mayhos bir meyve armutta benzer az.
10)DERDUGAN:cekirdekli cok ufak bir meyve bunu anlatmak icin bir sey bulamdim.lebelebiden daha kücük tane seklinde sarimsi.
11)ALUC: Bu da yabani bir meyve ve sari mayhostur.
12)KIZOZ:Armuta benzeyen asili bir meyvedir.
13)DIGASKANogum yapan kadinlara yapilan 3 günlük eylencedir bu eglencelerde cesitli oyunlar sergilenir ve def calinarak kadinlar türkü söylerler.
14)GIRNIK:Tarlalarda ekinin icinde cikan ufak dikenli bitkilerdir ve tane sekilindedirler.
15)FERIK:yumurta yapmaya baslamamis büyük tavuk.
16)CEKCEKO:Türkcede CEKIRGE kelimesine takabül eder.
17)XIRNIK:Türkcede SÜMÜK kelimesine takabül eder.
18)ZIBIL:Hayvan GÜBRESI ne verilen ad.
19)LAZUT:Türkcede MISIR kelimsine tekabül eder.
20)KÜTTE: Salataliga benzeyen uzun bir sebze.
21)KÜSNE:Bir hayvan yemidir biraz fige benzer.
22)MALAGMA:Harmanda tane ve samanin ayrismamis durumu.
23)CULBANT:Hayvan yemi icin ekilen bir bitki.
24)SOQI:Bulgur yada degisik yiyecekleri ufaltmak icin kulanilan cukur tas.
25)LEYENCE:yatsi yuvarllak bakir kap.
26)MEREK:Türkcede SAMANLIK kelimesine takabül eder.
27)QERTIFE:Cifticlerin kulanidgi sabanla boyunduruk arisindaki agactan yapilmis sis.
28)HECCI:Killan örülmüs kalin sicim üstüne takilmis agactan cengel.
29)GAGCI:köylerde duvarlari beyazlatmak icin sürülen beyaz bir toprak.
30)SÜJIK:Cöklek yada peynirin suyu.
31)DEVJINK:Eritilen yagdan arda kalan kalin kivamli bir peynir.
32)TOMPUZ:Cayirlarda cikan kamisa benzer uzun otlar.
33)DEL: Disi köpek
34)ÜSKÜRE:Tas yada kase
35)PUN:Yabani hayvanlarin ini yada saklandiklari yer



arkadaslar simdilik aklima gelen kelimler bunlar ama bu kelimeler ne türkce nede kürtcedir bunu unutmayin.bide yazan arkadslar sonraki numardan devam etsin lütfen yani 36 dan.


CANDE ME RUMETE MEYE!!!!!!!!!!!!

36)lobik:yeşil fasülye.


____________________

37)poçik:hayvan kuyrugu.
38)şakil:kurumuş meşe yaprağı.
39)fışkıl:kurumuş hayvan dışkısı.
40)feylan:sürülmüş tarla.
41)keran:tavana koyulmuş kalın direk.
42)hedik:kaynatılmış bugday.
43)çırpoz:bugdayın ilkbaharda topraktan ilk çıkışı(10-15 cm uzunlugundaki hali)
44)loğ:silindir haline getirlimiş beyaz hırhal taşı.
45)darluqh:loğu çekmeye yarayan demirden yapılmış alet.
46)çit:tülbent,yazma.
47)hunusi:ayran yaymaya yarayan,sacdan yapılmış büyük kap.
48)dırik:böğürtlen.
49)mari:dişi keklik.
50)tar:kümeste tavukların üstüne çıkıp tünediği yer.
51)soqi:bugday,nohut gibi kurubaklagilleri ezip ufaltmaya yarayan içi oyulmuş silindirik taş.
52)şanik:insan yüzünde veya vücüdun herhangi br iyerinde görülen siyah nohut büyüklügündeki et parçası.
53)dezie:teyze
54)duştur:erkek keçi.
55)garraba:kabak,kundur.
56)pellah:kurumuş ot.
57)qurte:yumurtadan civciv çıkartan stresli,asabi tavuk.
58)dalap:kızgınlık gösteren,erkeği çiftleşmeye kabullenen kısrak.
59)qizan:kızgınlık gösteren,erkeği çiftleşmeye kabullenenen dişi köpek.
60)gırnavi:mart ayında kedilerin çiftleşmeye hazır ve kızgınlık hali.
61)şivik:ağaçtan yeni kırılmış esnek ve sağlam sopa.
62)fetır:çok ince açılmış yuvarlak şekilli ekmek.
63)raban:atın üstündeki insanı incitmeden ve sallamadan aheste yürümesi.
64)şilan:kuşburnu.
65)ğerer:40-45 kg içine saman alabılen büyük ve geniş torba.


____________________

66) Harh:Su yolu
67) Gultik:Kavuna benzer küçük ve benekli bir meyve.
68) Payam:Badem
69) Güz:Ceviz
70) Tolik:İçi boş


____________________
Munzur'uma Dokunma!

ZIKKEŞ: İstenilmedik durumlarda NE VAR (karın ağrisi) anlamında)

KARNAXSİ:küfür,geber anlamında

HINDIREŞAN:Karın ağrisi

XİLLLOK:Tarlaların sürüm zamanı çikan küçük etli yemiş

GIZER:Baharda yabanda yetişen xillok a görece daha büyük etli yemiş

DAJ DAJİK: Su kenarında yetişen yakıcı bitki

MALDORİK: Çok gezen anlamında

GULE WERE BİNİ TUYAN ))

Güzel konu başlıği. Konuyu açman çok iyi olmuş teşekkürler Mustafa, ilk aklima gelen bir kaç kelime)

RAWA- nem yada rütübet anlami tasiyor
ZEXIRE-Tahilara verilen genel isim.


HUN QURBANA ZARE XELKE BIN!!!!!!!!!!!!

89) qil : büyük azi dişi
90) gurcik : dişi köpek
91) mevujik : sonbaharda olan yemiş
92) cacim : ele örülen hali kilim
93) cındik : hayalet yada pasakli kisi
94) sıpling : ilk baharda çıkan yenile bilir ot
95) qızak : karda kamak için yapılan altı demirden üstü tahtadan yapılan bi alet...

simdilik bu kadar

sevgi ve saygilarimla


____________________
~^^ZeYNa^^~

bu kelimelerin aktarılması iyi olmuş en azından bazı kürtçe konuşan arkadaşların ne konuştuklarını algılayabileceğiz.........


____________________
Deryada Sonsuzluğa Hükmetmeye Ne Zahmet Al Sana Derya Gibi Sonsuz KARACAAHMET....

ya arkadaşlar çok güzel birşey olmuş ben de bir kaçtane yazayım becerebilirsem yanlış olursa af diliyorum
JAN yazdıklarına çok güldüm süperdi hele şu ZIKKEŞ olayı sanki kulağımda bir an yankılandı sağol ya
yanlış yazdıysam düzeltin lütfen

96)KERE SAĞMANİ:ya çok ağladığımda ya da birşey anlamadığımda söylenirdi


97)ÇIRTAN:yazın çökelek ve tuz karışımından yuvarlak şekiller verilerek kurutulan kışa saklanılan su da sürtünmeyle birlikte ayrana dönüşen bir çeşit hayvansal gıda

98)MEREZİN:kıskançlık


____________________
Sayıklayan bir ağaç gibiyim Omayra
uğultusu geliyor ta derinden
gövdemin geçtiği masalların
içimdeki deprem ayakta tutuyor beni
geri dönüp vuruyor çalınmış zaman
bak sana korkaklığımı veriyorum
var olmanın bütün varoşlarından
ben yenildim,

ŞORRİK: Heveslenme durumunda ağizdan akan sıvısalya) ))

BE MIRANECİ: Muradına ereme ,murat alamama durumu

LEKAŞİN: Geniş,hantal

XERIPPİ: Pis,kötü,pörsümüş .Küfürdende sayılır.

ZİFFOÇİ: çoçuklara söylenilen küfür yaramaz anlamında

MALXIRAP: Evi yıkılasıca

ZIKTEŞT: Çok yiyen anlamında .Karnı büyük kimselere denir.

DEL: Dişi köpek

ŞORBİKüğünlerde verilen etli ve sulu yiyecek evliliği çağrıştırsın diye gençlere denir

KERXUR: Çok yemek yiyen .(Eşşek yiyen)

ÇAWXARO: gözünü yiyeyim Gözümsün)))

HELE SEKE NAXİRE ÇEVİRME ))

ruvi:tilki (rovi dienlerde bulunmakta halenn) ))

SELAMLAR

YÖREMIZDE KULANILAN BAZI DEYIMLER!!!!!!!!!!

RUYE TE BERES BE!!! Yüzün kara olsun anlami tasir genelde yalan söylendigi durumlarda asagilama amacli kulanilan bir deyim.
EZ DORA TE BIGERIM!!!!Ben senin etrafinda dönerim anlami tasir genelde anneler cocuklarina acidiklari zaman kulandiklari bir deyimdir.
EZ QEDEYE TE BIKIRIM:::Ben senin kadani alayim anlamina gelir bu deyimde acima durumunda ifade edilir.
SANCU TE BIGIRE!!!! Sen sancilanasin anlami tasir genelde kizma yada öfklenme durumlarinda söylenir bir beduadir.

bu anda aklima gelenler bunlar baska ilginc deyimleri bilen arakdaslar bizimle paylssinlar lütfen

CANDE ME RUMETE MEYE!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Ez ji tera dimirim = Ben sana ölürüm

Ez gadeyite bıgırım = Ben senin kadanı alam

Tu ji çima wekas rindiki = Sen niye bu kadar güzelsin

Xade te baxşiş ke = Allah seni bağışlasın

Runiya cawemin = Gözümün ışığısın


____________________
Munzur'uma Dokunma!

TOREK=ÇÖKELİK

BERÇİYAN =DAĞLARIN ÖNÜNDE

SERÇİYAN=DAĞLARIN ÜSTÜNDE

POSTIK=HAYVAN DERİSİ AYRICA İÇİNE ÇÖKELİK KONUR.

PARSUKALIND=KENDİNİ BEĞENMİŞ,KABURGASI KALIN HAVALI OLARAK BİLİNMEKTEDİR.

DERAVÇİ=YALANCI

GEJJJ=KENDİNDE OLMAYAN

TETERXAMİ=BEDDUA

ÇANKİL=ÇATAL

KERA REŞ=SİYAH EŞŞEK





DENGE DİLEMİN

Mırdar : pasaklı birine söylenir

Şoruk/Şorık : bebeklerin ağızından akan su

Çış et : bebeklere/çocuklara söylenir ve ayağa kalk anlamına gelir (mesela giyindirirken)

Fış et : çocukların burunlarini temizlemek isterken söylenır

Pisinga xone :Sabah Yüzünü yıkamıyan kisi ye denir.

Kefa delle : Kahkaha atan kişi ...


____________________
~^^ZeYNa^^~

selam

ESKETEK:kadinlar icin kulanillan bir kelimedir.
KERE YEXUR:Ahirin esegi anlami tasir genlede sinirlenme aninda karsi kisiye verilen asagilama seslenisidir.

mirişka reş=siyah tavuk

mışk=fare

pising=kedi

mange=inek

berxik=kuzu

karıkk=gıdik

pez=davar

mi=koyun

gur=kurt

donguz=domuz

hırç=ayı

kergü=tavşan

kuşi=kaplumbağa

bızın=keçi

çuçik=kuş

kırrıkk=karga

dupiştik=akrep

maçmaççik =kertenkele

kurm=kurt

kelmeş=genelde küçük sineklerdr ısırdımı yakıyolar adamı

vızıkk=kara sinek

keç=pire

çek çeko = çekirge

puşki = az

sur = kırmızı

heşin = yeşil mavi

girneu = büyümeyen küçük anlamında genelde pisinglere denir.


____________________
Munzur'uma Dokunma!

Selam

PARSACI:Türkcede tam olarak karsiligi olmamamakla beraber DILENCI kelimesine es anlmanlidir.Dersimde fakir olan bazi insalar un yada benzeri gidalari dilenirler yasamini ikame etmeleri icin.BUNLARDAN BAZILARI.
BEGI GOME
RIZI QERE
QURBET XIDIR
Bunlarin icinde BEGE GOME VE ONUN BIRICIK HATUNU RAHMETLI XALOJIN NEXSE beni yasadigim karacor civarinda cok mensurlardi.
Simdi ikiside rahmetli olmuslar duyduguma göre nur icinde yatsinlar.Aslen pertegin balisehir köyündendirler.ama o ceverdeki bütün köylerde ikamet etmislerdir(Kacarlar,pirinci,sumak,kalkar,karapinar, misadaric ve pinarlar nahiyesinde)Aselen PIRANLIDIRLAR ama o yötedeki bütün köylüler bu iki fukaraya yardim ederlerdi.BEGO kendisi askerlerden cok korkardi her köye geldiginde asker geldi dedigimizde aglardi.
BEGO sika bir yapisi vardi incecik bir boynu kisa beyaz saclari ve uzun ince bacaklari.
sürekli siyag kara cizalavat ayakabi giyerdi ve ayakabinin arkasindan yirtik corabi gözükürdü.
NEXE ise daha iri yapili koca elleri ve gözleri vardi.Evde hep onun sözü gecerdi yani basli basina bego icin bir otoriteydi.bego bazen günlerce PARS turunda gelmeyince cok endiselenirdi begonun boyali kadinlar buldugundan süpelenirdi.ona kapi acamazdi garip BEGO bagira bagira NEXSEEEEEEEE DERI VEKKE EZIM EZ BEGO HEVIYE DILE TEME diye onu kandirmaya calisirdi.
SU AN AKLIMA GELENLER BUNLAR DAHA FAZLA BILEN ARAKDASLAR DA YAZSIN


CANDE ME RUMETE MEYE!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

şılli:yağmur
berf:kar
sare:soğuk
berro:öğleleyin
ziwistan:kış
bareda:bahar
iro:bugün
pismam:hısım akraba
xali:dayı
apo:amca
diyamın veya dayede deniliyo:annem
mete:hala
xalti:teyze

herkese iyi çalışmalar


____________________
DERSİM.

kuşxane:tencere


____________________
Munzur'uma Dokunma!

ma mistefa sen bele bi konu açmissen bene ni e geç selersin .sen zikkeşe tutulmayasin bıko nedem.Benim de ensevdigim ve ilgi duyduğum yeresel lehçeler,kendine özgü kalicı terimler.Sıra bana gelmisken bende yazayım hehe.

seklevu: çokgezen basi boş.
part : göbek,karın,mide
gıdik : küçük bas hayvan
xax : el yabancı
çiran : şelale
çirtifan : toprak dam su akarı
kurik : eşek yavrusu
xilxilik : çocuk oyunu.taş taş üstüne koymaca.
yalavuz : tek başina.
bilabar : birlikte.
xeyme : ot ve agaç dallarından yapma kavun,bostan bekleme evi
cisir : toprak ev tavanına dösenen kavak v.b agaç
kerme : sürülmüs toprağın kuru kalan çamurun taşlaşmış hali
gogan: avuca sıgan taş.
xevşe : küçük baş hayvan evi
axur : büyük baş hayvan evi
sivink : toprak ev saçağı ve ucu
dam : toprak ev tavanı,üstü
çerx : banyo yapilan yer
teşt : şişman, geniş,ve legenin büyügü de denir
hedik : buğdayın haşlanmışı
kurun : çeşme onlerindeki küçük havuz
puxar : çeşme,kaynak su
tranpa : degistirme
cerit : kor ateçi taşimaya yarayan demir küçük kürek
moze : yazları büyük baş hayvanları rahatsız eden birtür sinek
peşgir : tarlaya tohum atılırken bele bağlanan bez parçası
keran : toprak evlerin tavanına koyulan cisir dan kalın ağaç
lakuta : çift sürerken sabanı çeken öküzleri dürtrmeye yarayan uzun ucu çivili deynek
deynek : hayvan güderken çobanların kullandığı bir tür sopa


bunları şimdilik kimseye eşgere etmeyin a


____________________
TETİKTE BİR ÖMRÜN SON KURŞUNUSUN DERSİM

şallem : inşallak
gırnap ip : bir ip çeşidi
sicim : ince ip
ekis : aksi
fink : tur,dolaşmak
palan :hayvana yüklenen semeri hayvanla tutan geniz ip
fincik : tekme atma
xuranta : arızalı


____________________
TETİKTE BİR ÖMRÜN SON KURŞUNUSUN DERSİM

çocuktum köydeki çocuklar örkenle (keçi kılından yapılan kalın ip)salıncak yapıyolar sallanıyorlardı bizde heves ediyoduk ama bizi sanlandırmıyolardı ..bizde ahırdan dedemin örkeni çaldık gittik bir salıncak yaptık oh bir güzel salalnıyoz ..
bir baktık dedem eline bir çubuk almış bize dogru koşuyo herkes kaçtı ben kaçmadım kaçamadım kaçmak istemedim çünkü çocuktuk ve hakkımızdı oynamak sallanmak diger çocuklar gibi ..
tabiki dedem bir güzel dövdü beni dayagımı yediim..
dedemde haklıydı örken çok degerlydi her halde çünkü bir çok işi göryodu ..
odun bağlıyolar at eşşek bağlıyolar kıssacası köylerde kalın ip çok önemlidir çok iş göryodur ama işte herkesin çocuklarına salalnacak yapacak örekeni varken bizm yoktu... ah dedecigim nur içinde yat emi ...


____________________