Alevi Kürtler’de Aþýklýk ve Ozanlýk geleneði

Avesta’nýn “Gatalar”ý, esas olarak manzum lirik parçalardan oluþmaktadýr. Sonraki süreçte de, doðal-felsefi din ve inançlarda þiir ve müzik son derece önemli bir yer tutmuþtur. Kürt toplumunun baþka kesimlerinde örgütlü Êzîdîlik, Ahlê Haqlýk ve Kakailik gibi inançlar, dini Kürt þiiri ve müziði açýsýndan daha þanslý durumdadýr ve Kürt literatüründeki yerini almýþtýr.

Mehmet BAYRAK

Düþünceyi temellendirmeden, tüm uygarlýk ve kültür ürünlerini kendisiyle baþlatan, kendinden önce bu topraklarda yaþayagelen kültür birikiminin sonradan gelenlere eklemlenmesi gerçeðini görmezlikten gelen resmi kültür anlayýþý bir zamanlar büyük revaç görmekteydi. Oysa, bu tür bir yaklaþýmýn tarihsel ve toplumsal gerçeklikle ilgisi bulunamazdý. Eðer bir coðrafyada tarihtenberi birçok uygarlýk gelip-geçmiþse, bu uygarlýk ürünleri sonradan bu topraklara yerleþenleri de etkileyecek ve öncekiyle sonraki kültürler emiþerek yeni sentezlere ulaþacaktý. Daha ilkçaðlardanberi Anadolu ve Mezopotamya’da yaþayagelen bilginleri, þairleri, aþýklarý, müzisyenleri ve müzik enstrümanlarýný bilmeden tüm kültürel üretimleri sonradan gelen bir halkla baþlatmak açýktýr ki bilimsel gerçeklikle baðdaþmaz. Sözgelimi, bugün Anadolu’da ve Mezopotamya’da kullanýlan çalgýlarýn, baðlama dahil neredeyse tamamýnýn eski Hititler ve Sümerler döneminde kullanýlmakta olduðunu bilmeden, doðru bir çözümlemede bulunabilir miyiz?
Deðerli araþtýrmacý Ýsmet Zeki Eyuboðlu, “Anadolu Þiiri” konulu bir incelemesinde; bu tarihsel ve toplumsal gerçeklikten yola çýkarak þu haklý saptamada bulunuyordu:
“Bizim þiirimiz, köklerini bugün üzerinde yaþadýðýmýz topraðýn derinliklerinde bulan, tarihin akýþý içinde birtakým dýþ kaynaklardan beslenmesine karþýlýk, özünü Anadolu’nun eski uygarlýk ürünlerinden aldýðý kültür besinleriyle geliþtiren bir sanat varlýðýdýr. Öteki sanat ve kültür ürünleri gibi, þiir de doðduðu ortamýn tarih çizgisi dýþýnda bir yaratma olarak düþünülemez./…/ Anadolu’da geliþen, deðiþik biçimler gösteren, Türk þiirinin bir bütünlük içinde dýþtan geldiðini, Anadolu’da doðup komþu ülkelere yayýlan eski çað uygarlýk ürünlerinden ayrý bir yapýsý olduðunu, onlarla ilgisi olmadýðýný söylemek, ona kendi gerçek kaynaklarý dýþýnda kaynak aramak, ölçülü bir kültür anlayýþýndan, tarih görüþünden uzaklaþmak, yoksun kalmaktýr açýkça.” (Ý.Z. Eyuboðlu: Anadolu Þiiri, Cumhuriyet Sanat- Edebiyat Eki, Sayý:5, Eylül-1970)

Su, hava, ateþ, toprak…

Türk þiirinin ve Anadolu’da yaratýlan bütün Türk sanat ürünlerinin Asya’dan geldiðini, kaynaðýnýn yalnýz Asya Türk kültür varlýklarý olduðunu, Ýslami Anadolu’dan önce bir kaynaðý olmadýðýný ileri sürenleri eleþtiren Eyuboðlu, sözü Fuad Köprülü’ye getirerek, þu deðerlendirmeyi yapýyordu:
“Fuad Köprülü’nün, özellikle Anadolu’da geliþen birçok tasavvuf çýðýrlarýný Hoca Ahmed Yesevi’ye baðlamasý, onun izinden gidenlere büyük bir dayanak olmuþtur. Türk Edebiyatýnda Ýlk Mutasavvýflar adlý eserinde bu görüþü ileri süren Fuad Köprülü’nün ençok yanýldýðý yer, Ýslâmlýktan önceki Anadolu uygarlýklarýnýn çaðlar boyunca süren derin etkilerini düþünmeyiþidir. Asya’da doðup geliþtiði söylenen Türk þiirinin yalnýz Hind, Çin, Ýran uygarlýklarýný etkilediðini ortaya atmakla iþe giriþen böyle bir görüþ, bir toprak üzerinde yaþayan uluslarýn, sonradan gelenleri hangi yolla etkileyebileceðini anlamaktan oldukça uzaktýr.”(agy)
“Bektaþilikten en koyu, en baðnaz bir tarikat olan Nakþibendiliðe kadar, Anadolu’da tutulmuþ, yayýlmýþ bütün tasavvuf çýðýrlarýnýn temelinde eski Anadolu uluslarýnýn inançlarýný, geleneklerini, törelerini bulmak güç deðildir” diyen yazar, sözlerini þöyle sürdürüyor:
“Yunus Emre’den tutun da günümüzün bütün tarikatçý ozanlarýna kadar kullanýlagelen tasavvuf deyimlerinin, en önemli kavramlarýnýn kökeni Ýlkçað Anadolu inançlarýdýr. ÝÖ. VI. yy.da Anadolu’da bir felsefe çýðýrýnýn doðduðunu, Thales’in düþüncesinde düzene ulaþtýðýný, bütün varlýklarýn özünde “su”yun temel ilke olarak yeraldýðýný biliyoruz. Thales “bütün varlýklarýn temel ilkesi sudur” demiþti. Onun bu görüþü “ve min el- mai külli þey’un hay- bütün varlýklar sudan hayat bulmuþtur” biçimine girerek Ýslâmýn ana düþüncelerine karýþtý. Sonra gene Anadolulu Herakleitos “ateþ” temel ilkedir, “bütün varlýk türleri onun deðiþmesi sonucu ortaya çýkmýþtýr” demiþ. Onlardan sonra gelen, Anadolu bilgelerinin izinden yürüyen, komþu ülkenin çocuðu, Sicilyalý Empedokles bu üç ana ilkeye “toprak”ý katarak, varlýðýn temeli “sevgi”yi birleþtirip, “tiksinme- nefret”in ayýrdýðý “su, soluk(hava), ateþ, toprak olmak üzere dörttür” görüþünü ileri sürdü. (…) Ýþte Anadolu tasavvufunun “anâsýr-ý erbaa” diye adlandýrdýðý dört ilkenin kaynaðý.” (agy)
Bilindiði gibi, bu düþünceler ünlü tasavvuf ozaný Yunus Emre’de þöyle ifadesini bulur:
Padiþahlar padiþahý ol gani
Emrile veribidi bize caný
Od u su vü topraðý yeli bile
Anýn ile bünyad eyledi teni.

Sözlü þiirden yazýlý edebiyata

Ýnsanlýk tarihi boyunca herhalde þiir hep vardý ve insanlar öncelikle “þiir söyleyerek” bu sanatý baþlattýlar ve zamanla önce resimle, yazýnýn bulunmasýndan sonraysa ürünlerini “sesin iþaretlenmesi” anlamýna gelen yazýyla bilince çýkararak bugünlere geldiler.
En eski edebiyat türünün þiir olduðu, düz anlatý yani nesir tarzýnýn ise çok sonra ortaya çýktýðý, genellikle kabul gören bir düþüncedir. Eski insan topluluklarýnýn en yakýn devamý olarak kabul edilen köylülerin; tüm düþüncelerini dörtlük gibi kýsa, destan gibi uzun þiirlerle ifade ederken, düz yazýlý anlatýmda duraklamalarý buna kanýt olarak gösterilir.
Kuran’ýn “Þuara/ Þairler” sûresindeki aþaðýlayýcý ve kötüleyici ifadelerin olmadýðý dönemlerde, baþta Zerdüþtiliðin kutsal kitabý Avesta olmak üzere birçok kutsal kitapta ve metinde þiirsel anlatým önemli yer tutuyordu. Nitekim, Avesta’nýn “Gatalar”ý, esas olarak manzum lirik parçalardan oluþmaktadýr. Sonraki süreçte de, doðal-felsefi din ve inançlarda þiir ve müzik son derece önemli bir yer tutmuþtur. Nitekim, salt Yaresan Aleviliði’ne mensup, 7-13. yüzyýllar arasýnda yaþamýþ 40 dolayýnda kadýn ve erkek þairin ürünleri var bugün elimizde. 
Kürt toplumunun baþka kesimlerinde örgütlü Êzîdîlik, Ahlê Haqlýk ve Kakailik gibi inançlar, dini Kürt þiiri ve müziði açýsýndan daha þanslý durumdadýr ve Kürt literatüründeki yerini almýþtýr.
Bu nedenle, en azýndan Sümerler’den bu yana yani yaklaþýk 4500 yýllýk süreçte; insanlarýn “her zaman, her yerde, her tarzda ve her biçimde þiir söylediklerini ve destanlar yarattýklarýný” rahatlýkla söyleyebiliyoruz. (A. Kaynardað: Sözlü Þiirden Þiir Kitabýna, Dünya, 24.4.1979)
Aþýklarýn, ozanlarýn ve dengbêjlerin þiir yazmaktan çok, þiir söylediklerini; daha sonraysa kendilerine ait eserleri veya anonimleþmiþ halk þiirlerini bir enstrüman eþliðinde terennüm ettiklerini rahatlýkla söyleyebiliriz.

Âþýklýk ve Ozanlýk’ýn tarihsel kökleri

Mezopotamya ve Anadolu; tarihsel geçmiþi yedibin yýla dayanan, yazýnýn ilk kullanýldýðý bir coðrafya olmasýnýn yaný sýra, birçok köklü uygarlýðýn ve halkýn gelip geçtiði kültür ve uygarlýk beþikleridir. Tüm bu halklar, kültürler ve uygarlýklar birbirlerine karýþarak, birbirlerine eklemlenerek ve birbirlerini etkileyip dönüþtürerek bugünlere geldiler. Bu halklarýn bir bölümü, süreç içerisinde diðer halklara karýþarak yeni bir kimlikle yaþamaya devam ederken, bir bölümü tümüyle yokolup gitti. Bunlara bugün, arkaik halklar ve kültürler deniyor.
Ancak, özellikle güçlü uygarlýklarýn, dillerin ve kültürlerin, günümüze miras olarak bir kültür birikimi ve mozayiði býraktýklarý açýktýr. Bir piramit örneðinde olduðu gibi, sonraki kültürler öncekilerden etkilenerek yükselmeye devam edegeldi. Ýþte, bu uygarlýklarýn varislerinden biri olarak bu mozayiðe katký sunan en kadim ve önemli halklardan biri de Kürtler’dir. Dolayýsýyla, eski Mezopotamya ve Anadolu þiirinin halkalarýndan birisi olmasý da son derece doðaldý.
Bir görüþe göre, en eski edebiyat türü þiirdir. Düzyazýlý anlatý türü ondan sonra doðmuþtur. Tahmin edildiði gibi, insanlar çok eski zamanlardan beri þiir söyledikleri halde, bunlarý çok sonralarý yazýya geçirebilmiþlerdir. Bir baþka söyleyiþle eski ozanlar þiir yazmaz, söylerlerdi. Bu gelenek âþýklar açýsýndan bugün bile geçerlidir.
Eski uygarlýklarýn þiirleri, dünyanýn geliþmiþ ülkelerinde çeþitli antolojilere konu olduðu gibi; 1974’ten baþlayarak Türkiye’de de kimi kitaplara konu olur. (Bkz. T. S. Halman: Eski Uygarlýklarýn Þiirleri, Ýst. 1974). Bu þiirler Mezopotamya’dan baþlayarak eski Yunan, Çin, Hint, Arap yarýmadasý, Afrika, Orta ve Güney Amerika ve Asya üzerinden Pasifik’e kadar uzanýyor.

Kürt þiiri ve Yaresan-Aleviler

Literatürde bilinen en eski Kürt þiiri, Milattan Önce 4. yüzyýla aittir. Ýngiliz arkeologlarýn 19. yüzyýlda Ýran Kürdistaný’nýn Hewraman bölgesinde bulduklarý bir mezar taþý üstüne iþlenmiþtir. Londra’da bir müzede korunduðu belirtilen þiirin yer aldýðý mezar taþýnýn, þiirin sahibi Borazboz adlý, bilinen ilk Kürt þairine ait olduðu söyenmektedir. Yaþayan pek az dilde bu kadar eski bir þiire rastlanmaktadýr. Çünkü þiir, MÖ 330 yýlýna tarihlendirilmektedir. Borazboz’un, þiiri karýsýna ya da sevgilisine yazdýðý anlaþýlmaktadýr. Bugün bile büyük ölçüde anlaþýlabilen þiir Kurmanci lehçesinden “Xwazdî ez tu bi hevre bin/ Bi hevre herin xorînê” sözleriyle baþlamaktadýr. Þiirin Türkçe çevirisi þöyledir:
Birlikte geçen günleri özlüyorum
Hele sabah çýkýp gidiþimizi
Seninle daðlara çýkar, dolaþýrdýk
Birlikte söylerdik türkülerimizi
…
Ýkimiz tam da tek bir gönül olmuþken
Sonbahar gelip böyle, ayýrdý bizi
Ancak birlikte olunca küflenmez aþk
Ya baðýr bir ses ver, ya da uyu hadi.
(Bkz. Selim Temo: Bilinen En Eski Kürt Þairi Borazboz, Esmer Dergisi, Sayý: 8/ 2005)
Bundan sonra bilinen en eski Kürt þairi MS 5. yüzyýlda Baðdat’ta yaþadýðý bilinen Nuþirvan adlý bir þairdir. Bu da, eski Türk þairlerinden Çuçu gibi ismi bilinip, eserleri elde edilemeyen bir þairdir. Kürt þiirinde bilinen diðer örneklerse, Ýslâmiyetin doðuþundan sonra, ancak bu dinin etkisine girmeden önce yaratýlan ürünlerdir. Bu eserlere, Ýslâm öncesi Kürt þiiri diyoruz. Kürtler’in eski dinlerinden Zerdüþtiliðe mensup olduðu anlaþýlan bir þairce 7. yüzyýlda ceylan derisi üzerine Hewrami (Gorani) lehçesiyle yazýlan bir þiir, dini temalý en eski þiirlerden biridir. Bu þiirde, Ýslâm Halife ordularýnýn Zerdüþti topluluklara karþý yaptýðý katliam anlatýlmakta ve lânetlenmektedir. Þiirin Türkçesi þöyle:
Kutsal yerler yakýldý, kutsal ateþler söndü
Herkesten saklandý namlý büyükler
Zalim Araplar girdi ta Fýrat’a dek
Köylerden tut da ta Þehrizur’a kadar
Esir alýndý bütün kýzlar ve kadýnlar
Kendi kanýnda boðuldu özgür adamlar
Kimsesiz kaldý Zerdüþt’ün töresi, dini
Yüce Hürmüz affetmeyecek hiç birini.

Kürt edebiyatý Ehl-i Hakka dayanýr

Kürt þairleri de Ýslâmiyetin etkisine girmeden önce kendi özgün dilleriyle yazarken; Arapça’nýn din ve kültür dili olmasýndan sonra Arapçaya, daha sonraysa Farsçaya yönelmiþlerdir. Melik Þarayê Bihar’ýn, Ýslâmiyetten sonra Fars dilinde ilk þiir yazan Kürt þairi olduðu söylenir. Fars edebiyatýnýn temellerini atan en büyük þairlerden biri kabul edilen, 1140- 1202 yýllarý arasýnda yaþayan Nizamî-i Gencevî’nin de Kürt kökenli olduðu biliniyor). Bu özelliði; önce Zerdüþtî, daha sonraysa Mazdekçi, Hürremi ve Yarsanî þairlerde rahatlýkla gözlemleyebiliyoruz.
Göreceli olarak coðrafik ve kültürel açýdan Ýslâmiyetin etkisinden uzak kalabilen Yarsancý Goran þairler de bu özelliði daha iyi izleyebiliyoruz. Özellikle Yaresan Edebiyatý üstüne önemli çalýþmalar yapan Maruf Haznedar’ýn dediði gibi, Yarsancý Goranlar, inançlarýnýn Zerdüþtîliðe baðlanmasý nedeniyle, Arapça yerine Kürtçe düþünmüþ ve Kürtçe yazýp konuþmuþlardýr. Yarsan dininin þiire aktarýlmasý bu edebiyatýn oluþumunda önemli bir rol oynar. Maruf Haznedar’ýn, “Kürt edebiyatý Gorani lehçesi ve Ehl-i Hakka (Yarsanizm) dayanýr” yolundaki tespiti, bu açýdan önemlidir.
Kürt þiiri üstüne önemli bir antoloji çalýþmasý hazýrlayan genç ve yetenekli araþtýrmacý Selim Temo’nun, þiir örneklerinden yola çýkarak yaptýðý þu belirleme de konumuz açýsýndan son derece önemlidir:
“Yarsancýlarýn ayný zamanda þair de olan pîr ve ulularý, Kürtçe düþünüyor ve Kürtçe yazýyorlardý. Dinlerinin inanç ve esaslarýný halk þarkýsý formunda þiirlerle anlatýyorlardý. 8. yüzyýldan 20. yüzyýla kadar varlýðýný sürdüren bu þiirleri, ayný zamanda kayýt altýna da alýndýklarý için Kürt yazýlý edebiyatýnýn en önemli kaynaklarý saymak mümkündür.” (Selim Temo: Kürt Þiiri Antolojisi, 2 Cilt, Agora yay. Ýst. 2007) Týpký daha sonra Êzîdîler’in kutsal kitaplarýnda olduðu gibi, bu eserlerin gizlilik dereceli bir yazýyla ve özel þifrelerle yazýlmasý, belki de Ýslâm tasallutundan kurtulmalarýný ve bugüne ulaþmalarýný saðlamýþtýr.
Adýyla anýldýklarý þairlerin ya da dönemin diðer þairlerinin þiirlerini kapsayan bu eserlerin bazýlarý þunlardýr: Serencam, Dewrey Balûl, Defterî Pîrdîwerî, Defterî Dîwanî Gewre, Dîwanî Sawa, Defterî Ramyaw, Defterî Zulal Zulal, Defterî Gewayî Xulaman, Defterî Þindirwe, Defterî Abidinî Caf, Kelamî Almas Xan, Kelamî Derþêþ Kulî Kirindî, Dewrey Qirmîzî, Kelamî Zulfikar, Dîwanî Þa Teymûr Banî Yaranî, Dîwanî Kasîd, Dîwanî Þah Amîr, Kelamî Newroz.(Bkz. Age).
Bunlardan Serencam, Defterî Pirdiwerî, Defterî Diwanî Gewre ve Balûlî Dana’nýn þiir ve hikmetli sözlerini kapsayan Dewrey Balûl adlý eseriyle, sonradan oluþturulan Zebûrê Haqiqat adlý kutsal kitap, Yarsanizm dininin temel kaynaklarýný oluþturuyor.

Kadýn ve erkek Yaresan aþýklar

Bugün Kürt þiirinde, Balulî Dana’yý izleyerek sonraki yüzyýllara sarkan onlarca erkek ve kadýn Yaresan þairi ve âþýðý biliniyor. Bu erkek þair ve âþýklar; Kürtçe’nin yaný sýra Farsça, Türkçe, Rusça ve Romen dillerine de yansýyan ve dinsel bir mansýp olan “Babe/ Baba” unvanýyla anýlmaktadýrlar. Bilindiði gibi “Bab”, Alevilikte de “Kapý” anlamýnda bir kutsallýk ifade etmekte ve Kalenderilik, Haydarilik, Bektaþilikte bir dini unvan olmaktadýr. Anadolu’daki ilk Alevi önderlerinin Baba Ýlyas, Baba Ýshak gibi þahsiyetler olduðu ve bunlarýn önayak olduðu 13. yüzyýl isyanýnýn da Babaî Hareketi olarak adlandýrýldýðý unutulmamalýdýr. 
Önce, hemen tamamý (Babe/Baba) unvanlý olup, elimizde eserleri bulunan erkek þair ve âþýklarla, yaþadýklarý dönemlere göz atalým:
Babe Raxê Hemzanî (8/9. yüzyýl)
Babe Hatemê Loristanî (8/9. yüzyýl)
Babe Lorey Loristanî (8/9. yüzyýl)
Babe Nicumê Loristanî (8/9. yüzyýl)
Babe Recebê Loristanî (8/9. yüzyýl)
Baba Serhengî Dewdanî (935- 1007)
Baba Tahirê Uryan (938 ? – 1010/ 1020 ?)
Evdýlsemedê Babek (972- 1019)
Babe Gerçekê Hewramî (10. yüzyýl)
Babe Sýrýncê Kelatî (10. yüzyýl)
Pîr Þalyar (1006- 1098)
Elî Herirî (1010- 1078)
Þa Xweþinê Loristanî (1016- 1077)
Þêx Adî (1073- 1162)
Babe Nawsî Caf (1084- 1161)
Abidinî Caf (1320- 1394)
Baba Yadigâr (1359- 1480)
Qýrmýzî- Þaweys Qûlî (1407- 1514)
Alî Qelender (1434- 1484)
Seyid Ekabîrî Xamoþî (1440- 1493)
Babe Celilî Dewdanî (1578- 1560)
Burada anýlanlar, Yaresan- Aleviliði doðrultusunda Kürtçe þiirsel üretim yapýp, bir bölümü de saz eþliðinde bunlarý icra eden þair ve âþýklardýr. Kürt kökenli olup, Osmanlýca, Farsça ve Arapça gibi üç dilde önemli divanlarý bulunan Alevi edebiyatýnýn en büyük temsilcilerinden büyük divan þairi Fuzulî gibi önemli temsilciler burada anýlmamaktadýr. Ayný dönemde yaþamýþ ve büyük bölümü eserlerini sazla terennüm eden kadýn þair ve âþýklarý ise þöyle sýralayabiliriz:
Celale Xanýma Lorýstanî (985- 11. yüzyýl)
Daye Tewrêza Hewramî (10/11 yüzyýl)
Rýhan Xanýma Lorýstanî (11. yüzyýl)
Lýza Xaným (11. yüzyýl)
Xatû Mey Zerd (11. yüzyýl)
Daye Xezana Serketî (11. yüzyýl)
Fatýme Loreya Goranî (11. yüzyýl)
Yay Hebîbeya Þarezurî (1282- 1348)
Nazdar Xatûna Þirazî (13. yüzyýl- 1363)
Xatûn Dayrakî Razbar (13. yüzyýl- 1345)
Nergiz Xanýma Þarezûrî (1301- 14. yüzyýl)
Xatun Zerbanûya Derzyanî (14. yy 1440)
Semen Xanýma Devdanî (16. yüzyýl)

Tüm burada anýlan þair ve âþýklarý tek tek irdelemenin yeri burasý deðil. Ancak þu kadarýný belirtmeliyim ki; 10/11. yüzyýllarda yaþamýþ olan Baba Tahir Uryan, ünlü Ýranlý þair Ömer Hayyam ile Türk þairleri Yunus Emre ile Mevlana’nýn düþünce babasý ve þiirsel öncüsü konumundadýr. Zaten, kendisi “Kürtler’in Ömer Hayyam’ý” olarak da nitelendirilmektedir. Onlara önderlik yapmasýna ve adýna Balkanlar’da bile dergâhlar bulunmasýna raðmen, bu büyük filozof- þair, Türkçe tasavvuf literatüründe adeta görmezden gelinmiþtir.
Yaresan/ Alevi edebiyatýnda yer alan üstteki kadýn þairler de, bu inancýn ve kültürün kutsal kiþilikleri arasýndadýr. Bunlardan 13/14. yüzyýllarda yaþamýþ olan Xatun Dayrakî Razbar’ýn, Ehl-i Hak dininde Hakk’ýn tecellilerinden biri kabul edilen ve bazý yönleriyle Hacý Bektaþ-ý Veli ile benzeþtirilen Sultan Ýshak’ýn (Sultan Sohak) anasý olduðu söylenir. Bilindiði gibi, günümüzde Razbar adýyla bir Ehl-i Hak müzik topluluðu bulunmaktadýr.

Newededersim