38 Soykýrým aðýdýný birlikte söylediler

Dersim Soykýrýmý’nda yaþanan trajedi müzikal bir çalýþma ile sese dönüþtü. “Piya Va 38” ismiyle ortaya çýkarýlan projede yer alan 5 ülkeden 42 sanatçý, Dersim aðýdý olan “Daye Daye” þarkýsýný seslendirdi. Proje yürütücüsü Kerem Sevinç, çalýþmanýn ikinci ayaðýnýn ise Þeyh Said senfonisi olacaðýný belirtti.

38 için birlikte söylediler

Dersim Soykýrýmýný günümüze aktaran önemli anlatýlardan biri aðýtlar oldu. O dönemde yaþananlar karþýsýnda sözün anlamýný yitirdiðini düþünenler soykýrýmý aðýtlar aracýlýðý ile dile getirdiler. Dersim Soykýrýmý günümüzde ise aðýtlardan yola çýkýlarak oluþturulan müzikal bir çalýþma ile sese dönüþtü. “Piya Va 38 (38’i birlikte söyledik)” adýyla yayýnlanan projede 5 ülkeden 42 sanatçý Daye Daye þarkýsýný seslendirerek soykýrým ile birlikte direniþin öncü isimlerinden Seyit Rýza ve arkadaþlarýný anýyor. Projenin yürütücüsü olan Kerem Sevinç, altyapý çalýþmalarýna bir yýl önce baþladýklarýný kaydediyor. Sevinç, günümüzde soykýrýmýn belgesel ve filminin çekildiðine kitaplarýnýn yazýldýðýna ama müzikal anlamda ifade bulacak eserlerin yapýlmadýðýna dikkat çekerek proje ile müzikal anlamda var olan boþluðu doldurmak istediklerinin altýný çizdi. Projenin iki ayaklý bir çalýþma olduðunu ifade eden Sevinç, birinci ayaðý olan Piya Va 38’de Seyit Rýza’yý ve soykýrýmý ele aldýklarýný projenin ikinci ayaðýnda ise Þêx Said ile birlikte idam, katliam ve sürgünlere dikkat çekeceklerini belirtti.

Aðýtta bir annenin serzeniþi var

Projede kullanýlan eseri, herkesin aþina olduðu sayýsýz kere dinlediði bir aðýttan oluþturduklarýný belirten Sevinç, “Daye Daye aðýdýný seçmemizin nedeni kulaklarýn aþina olmasý ve konuyu iyi anlatmasý. Aðýtta bir annenin serzeniþi var, çocuðun ona söyledikleri var. Bu biraz ilgimizi çekti ve bu aðýt üzerinden yola çýktýk” dedi. Projeyi oluþtururken iþin özüne inmenin önemine vurgu yapan Sevinç þunlarý ifade etti: “Ben özellikle þekilcilikten kaçýndým. Çünkü iþin dejenerasyon kýsmýndan sýyrýlýp özüne inmeyi daha mantýklý buluyorum. Laç deresini, soykýrým yaþandýðý yerleri çekebilir, videolarý orada oluþturabilirdik, Seyit Rýza’yý afiþte kullanabilirdik. Ama hiçbirini yapmadýk. Çünkü bizim için iþin özü önemli.”

Ýkinci ayak Þêx Said senfonisi

Projeyle Kürt tarihinde çok önemli yeri olan iki tarihsel trajediye yer verdiklerini kaydeden Sevinç çalýþmanýn birbirini tamamlayan yönlerini þu þekilde özetledi: “Proje iki ayaklý bir çalýþma. Birinci ayaðý Seyit Rýza ve o dönem yaþanan soykýrýma dikkat çekiyor. Projenin hazýrlanacak ikinci ayaðýnda ise Þêx Said’e ve yine o dönemki idam, katliam ve sürgünlere dikkat çekeceðiz. Henüz üzerinde çalýþýyoruz, tam olgunlaþtýramadýk. Ýkinci aþama daha senfonik olacak yani biraz belgeselvari ve süresi uzun olacak. Müzikal yönü ön planda olmakla birlikte tanýk görüntü ve görüþlerinden elimizdeki belgelere kadar zengin bir çalýþma olacak. Bildiðimiz batý senfonisinin dýþýnda etnik senfoni, yöresel sazlarla, erbanelerle, doðu sazlarýyla senfonik bir çalýþma düþünüyoruz.”

Acýlarý diri tutmak istedik

Bu ülkede sanatsal ürünler ortaya çýkaran müzisyenlerin kafalarýný gömdükleri kumdan çýkarýp etraflarýna bakmalarý gerektiðine inandýðýni ifade eden Sevinç, geçmiþte yaþanan acýlarý unutturmamak ve insanlarýn hafýzasýnda diri tutmak istediklerini kaydetti. “Acýlar diri kalsýn ki, nereden geldiðimizi, nereye gittiðimizi bilelim” diyen Sevinç müziðin bu konuda çok önemli bir iþleve sahip olduðunu belirtti.

Gençler tarihlerine sahip çýkýyor

Projede yer alan Kürt sanatçýlardan Ayfer Düzdaþ, soykýrýmda yaþanan acýlar karþýsýnda insanlarýn sustuðunu o dönemde sadece aðýtlarýn yaþananlarý günümüze aktardýðýný söyledi. Müziðin özellikle sözlü geleneðe sahip olan Kürt halkýnýn duygu ve düþüncelerini aktarma konusunda temel bir noktada durduðuna deðinen Düzdaþ, “Piya Va 38 projesi ayný zamanda soykýrýmý yaþayanlardan sonra gelen kuþaklarýn kendi tarihlerine sahip çýkmasý anlamýna da geliyor. 5 ülkeden 42 müzisyenin katýlýmý ile gerçekleþen çalýþma gelecek kuþaklara müzikal anlamda bir belge býrakýyor. Geçmiþten aldýðýmýz acýyý, yüreðimizin derinliklerinden süzdüðümüz sesimizle hem bugüne hem de geleceðe aktarýyoruz. Bu sese kulak verenler acýlarýn dili ve renginin olmadýðýný hissedecekler” dedi.

Toplumun vicdanýna sesleniyor

Yine projede yer alan sanatçýlardan Soner Soyer ise soykýrýmýn hala vicdan muhasebesinin yapýlmadýðýný, bu proje ile insanlara o dönemin acýlarýný hatýrlatarak vicdanlarýna tekrar döndürmek istediklerini kaydetti. Vicdanlý insanlarýn onlarca yýl geçmesine raðmen soykýrýmý kabul etmediklerinin altýný çizen Soyer, “Bu projede Kürt olmayan bir çok insan var. Onlarda toplumun ortak vicdaný olarak projeye katýlarak soykýrýmý kýnamýþ oldular” dedi. Projeye Dersim’den katýlan Munzur Kaya’da soykýrýmýn bugün de farklý boyutlarýyla sürdüðünü kaydetti. “Bugün Dersim’de insanýndan doðasýna kadar her þeyi yok etmeye çalýþan cellatlar kol geziyor. Kendi aralarýnda paylaþmýþlar sen kültürü, sen dilini, sen coðrafyasýný yok edeceksin diye. Onlara karþý mücadele olmasa bugün yok edilirdik” diyen Kaya, Piya Va 38 projesinin de mücadelenin sanatsal boyutunu oluþturduðunu ifade etti. (Özgür Gündem)

Dersim'de her tabela, 38 Soykýrýmýný hatýrlatýyor

 

Dersim'de soykýrýma yol açan askeri operasyonda son belgeler ýþýðýnda 4 isim zikredildi:

FRANKFURT - Atatürk, dönemin baþbakanlarý Ýsmet Ýnönü, Celal Bayar ve Genelkurmay Baþkaný Mareþal Fevzi Çakmak. 

Ancak operasyonu bizzat yürüten ve 1936'da olaðanüstü yetkilerle donatýlýp "genel müfettiþ" olarak bölgeye gönderilen General Abdullah Alpdoðan ve katliamýn baþka aktörlerinin ismi Dersim’deki okul ve devlet dairelerinde sessiz sedasýz yaþatýlýyor. 

SEYÝT RIZA'NIN OÐLU ONUN EMRÝYLE ÖLDÜRÜLDÜ

 
Dönemin hükümeti tarafýndan görevlendirilen General Abdullah Alpdoðan, Dersim'e gelir gelmez bölgedeki aþiret liderleriyle görüþmeler yaptý.

O görüþmeler için Seyid Rýza, oðlu Ýbrahim'i Alpdoðan Paþa'ya yollayarak kanýn durdurulmasýný istemiþ; fakat Ýbrahim; Alpdoðan'ýn emriyle öldürülmüþtü. Bunun üzerine Dersim'de fitil ateþlenecek ve Seyit Rýza'nýn adamlarýnýn bir köprüyü yýkmasý ve karakol baskýný iddiasý "Dersim"de bir dönüm noktasý oldu, çünkü devlet bunu isyan sayarak zaten hazýrlýklarý uzun zaman önce tamamlanan askeri operasyonu bu gerekçeyle Nisan 1937'de baþlattý.

Bu açýdan bakýldýðýnda özellikle dönemin Genelkurmay Baþkaný Mareþal Fevzi Çakmak ve Abdullah Alpdoðan, Dersimlilerin zihninde kötü bir yara olarak kalmaya devam ediyor.


ÝSTANBUL'DA SABÝHA GÖKÇEN...

Dersim Soykýrýmýndan sonra Dersim'de bir çok yerlerde isim deðiþikliðine gidildi, Kürtçe isimler deðiþtirildi.

Operasyonda bir þekilde söz sahibi olan isimler, caddelere, sokaklara ve okullara kondu.

Ýstanbul'da ise Dersim'e uçaklarla bomba yaðdýran Atatürk'ün manevi kýzý Sabiha Gökçen'in ismi bir havaalanýna verildi.

Bununla ilgili olarak son olarak AK Partili milletvekili Mehmet Metiner, bu ismin deðiþtirilmesi için harekete geçtiðini açýkladý. 

PEKÝ YA DERSÝM'DEKÝ ÝSÝMLER?

Dersim ve ilçelerindeki okullarda özellikle Fevzi Çakmak, Abdullah Alpdoðan ve Ýsmet Ýnönü'nün isimleri bir hayli fazla; ama buna devam etmeden önce Van'ýn Özalp ilçesinde bundan 68 yýl önce 33 kiþinin ölüm emrini verdiði gerekçesiyle 20 yýl hapis cezasýna çarptýrýlan Orgeneral Mustafa Muðlalý'yý anmak gerek. 

Zira Muðlalý'nýn ismi 2004 yýlýnda Özalp ilçesindeki "2'nci Hudut Tabur Komutanlýðý" kýþlasýna verilmiþti. Fakat yoðun bir kamuoyu baskýsý, halkýn beklentisi ve sivil toplum kuruluþlarýnýn harekete geçmesi sonucu o isim 27 Haziran 2011 yýlýnda o kýþladan kaldýrýldý.

O ÝSÝMLER DEÐÝÞECEK MÝ?

 "Dersim Soykýrýmý"nýn gündeme gelmesiyle birlikte eskiden "Dersim" olan Tunceli'nin isminin iade edilmesi için de beklenti oluþtu.

ALPDOÐAN VE FEVZÝ ÇAKMAK OKULLARI

Bu tartýþmalar sürerken kýsa bir araþtýrma yaptýk ve önemli bir bilgiye ulaþtýk. Bugün Dersim'de ve ilçelerinde "Dersim Soykýrýmý"nýn sorumlularý olarak gösterilen özellikle iki ismin General Abdullah Alpdoðan ve Mareþal Fevzi Çakmak'ýn isimlerinin bazý okullara verildiðini gördük. 

DERSÝMLÝLER NEDEN SESSÝZ KALDI?

Dersim'de, Milli Eðitim Müdürlüðü'nün sitesinde yer alan bilgilere göre Dersim'nin Ovacýk ilçesinde tek lise olan okulun ismi Mareþal Fevzi Çakmak. 

Mareþal Fevzi Çakmak, Dersim harekatý sýrasýnda Genelkurmay Baþkanlýðý görevini yürütüyordu. Fevzi Çakmak, bölgeye giderek bizzat operasyonu yürütmüþtü. 

Yine Dersim'in ilçesi olan Pertek ilçesindeki bir ilkokulun ismi Alpdoðan Ýlköðretim Okulu. Yani 1936'da geniþ yetkilerle donatýlýp "genel müfettiþ" olarak bölgeye gönderilen General Abdullah Alpdoðan... Onun da ismi bir ilköðretim okuluna verilmiþti. 

Bu arada Elazýð'daki bir kýþlanýn ismi de General Abdullah Alpdoðan...

Abdullah Alpdoðan, mahkeme kararlarýný imzalamaya, düzeni ve güvenliði saðlamak açýsýndan gerekli gördüðü durumlarda ilde yaþayan kiþileri ve aileleri, il sýnýrlarý içinde bir yerden bir baþka yere göndermeye ve il sýnýrlarý içinde oturmalarýný yasaklamaya da yetkiliydi. 

Dersimliler yýllardar "Dersim" ismini geri verilmesi için uðraþýrken, General Abdullah Alpdoðan ve Mareþal Fevzi Çakmak okullarýna 1937 ve 1938 katliamýný hafýzalardan silerek çocuklarýný bu okullara göndermiþler. 

Hükümet 68 yýl önce 33 köylünün ölüm emirini veren Orgeneral Mustafa Muðlalý'nýn ismini Van'daki o kýþladan kaldýrmýþ, askeri harekatta ölü sayýsýnýn 50 bin olduðu Dersim'de ise operasyonu bizzat yürüten General Abdullah Alpdoðan ve Mareþal Fevzi Çakmak'ýn isimlerini kaldýrmak için harekete geçmemiþti. 

ATATÜRK VE ÝNÖNÜ ÝSÝMLERÝ DE YAYGIN

Dersim ve ilçesindeki bir çok okulda yine operasyon sýrasýnda haberleri var mýydý yok muydu tartýþmasý sürdürülen Atatürk ve Ýsmet Ýnönü'nün isimleri de bolca yer alýyor.

"Dersim Soykýrýmý" tartýþmasý yeni bir perdeyi aralarken, þimdi akýllardaki soru iþareti ise "Dersim" isminin geri verilip verilmeyeceði. 

Ve her þeyden önemlisi askeri harekat sýrasýnda sorumluluðu olan özellikle General Abdullah Alpdoðan ve Mareþal Fevzi Çakmak'ýn adlarýnýn o okullardan silinip silinmeyeceði. Bu konuda BDP eski Dersim Milletvekili Þerafettin Halis dahil, Türkiye ve Avrupada çeþitli Dersimli kurum ve kuruluþlarý ile çevrelerin yetkilileri de zaman içinde bu konuda bir çalýþma yürüttükleri biliniyor. 

Yapýlan görüþmeler, faaliyetler, etkinlikler, konferanslar vb çalýþmalarla birlikte ise "Seyit Rýza ve arkadaþlarýnýn mezar yerleri açýklansýn, Dersim ismi iade edilsin, Dersim halkýndan özür dilensin, sürgünler, kayýplar ve evlatlýk alýnan çocuklarýn listesi açýklansýn, Dillerimize ve Kýzýlbaþ Alevi inancýmýza özgürlük istiyoruz, Munzur'daki baraj projeleri iptal edilsin, Sabiha Gökçen'in ismi havaalanýndan çýkarýlsýn, Dersim'deki operasyonu yürüten görevlilerin isimleri kamu kurumlarýndan silinsin" gibi öne çýkan talepler dikkati çekiyor.. 

'Dersim halký hiç bir zaman "deli" dememiþ Bawa'ya'

 

Bawa: Kurþungeçirmez Son Dersimli

Bawa Bertal'in adýyla anýlan sayýsýz efsaneye raðmen, nisan ayýnda bir pazar gününü cenazeye katýlarak geçiren kalabalýklarý aþkýnlýða kaçmadan anlatmalý; çünkü onun doksan yýla tanýklýk etmiþ ömrünün sonu, bir çaðýn da kapanýþýný haber veriyor.

"Ah güzel Ahmet abim benim
Ýnsan yaþadýðý yere benzer"

Ýlk fotoðraf Andrzej Dragan'ýn "Piyano Akortçusu" adlý bir portresi. Dragan, iyi bir portrede modele dair bir hakikatin açýða çýkacaðýný düþünen seyircilerini onun fotoðraflarýnda böylesi bir amaç bulamayacaklarý konusunda uyarýyor.

Ýkinci fotoðraf, Dersim'in efsanevi kiþilerinden Bawa Bertal'e ait bir portre. Öyle yüklü bir bakýþý var ki; fotoðrafçýnýn kimliðini de koca bir tarihle birlikte o bakýþa hapsetmiþ gibi görünüyor. Sanki ardýndaki duman sigarasýndan deðil de bakýþýnýn yuttuðu savaþlardan tütüyor. Belki bu yüzden piyano akortçusunun piposundan çýkan duman kadar estetik deðil dumaný; ama kül bile düþecek olsa utanacakmýþ gibi duruyor Bawa Bertal'in vakur duruþundan. Tütünün kýzýllaþtýrdýðý býyýklarýna düþen güneþ ýþýðýna inat, süveydasýndaki karanlýk besliyor onu sarmalayan haleyi.

Bawa Bertal öldü. Eskiler, ölenler için "gözlerden gönüllere intikal etti" derler ama ardýnda bu efsunlu fotoðrafý býrakan ihtiyar adamýn sadece gönüllerden deðil, gözlerden de göç etmeye pek niyeti yok gibi.

Bawa Bertal'in adýyla anýlan sayýsýz efsaneye raðmen, nisan ayýnda bir pazar gününü cenazeye katýlarak geçiren kalabalýklarý aþkýnlýða kaçmadan anlatmalý; çünkü onun doksan yýla tanýklýk etmiþ ömrünün sonu, bir çaðýn da kapanýþýný haber ediyor.

Dersim'de "ermiþ" olarak görülen biri Bawa. 1938'e tanýklýk edip hayatta kalmýþ olmanýn aðýrlýðýyla yaþadýkça aklý bir baþka biçimde çalýþýr olmuþ.

Halk, "deli" dememiþ Bawa'ya; ne de olsa bu hafýza onlarýn da hafýzasýymýþ. Hatta 1980'lerde sokaða çýkma yasaðý ilan edilince polis karakolunu taþlayýp "Siz 38'i geri mi getirdiniz?" diye baðýrdýðýnda gidip yatýþtýrmýþlar öfkesini; ama Bawa'nýn iktidarýn sürekliliðini gözler önüne seren tavrýný da metafizik bir haleyle kuþatmadan edememiþler. Zaman içinde, boþaltýlmýþ köylere gidip askeri bölgelere girdiði için üzerine ateþ açýlan ama kurþunlara raðmen ölmeyen birine dönüþmüþ Bawa.

Sözcükler bile önce 1938'in, ardýndan diðer yýllarýn kayýplarýnýn yasýný tutmadan dökülmez olmuþ diline, bundandýr ki kekemeymiþ.

Hep bayýlma taklidi yaparmýþ ama bu kez öldü Bawa; Dersim'in isyankâr ruhlarýný saklayan bedeni toprakta yayýlýyor þimdi. Bir mit bulmalý hemen; isyanýn ve ölümsüzlüðün bu son kalesini fethettirmemeli!

"Bawa Munzur'un sularýný seyredalmýþken akýþa karýþtý" demeli mesela da baraj yapmaya kalkýþan olursa korkup kaçsýn. Hem neden Dersim'in mitleri ulus-devletin mitlerinden daha az anlamlý olsun ki?

Dragan'ýn piyano akortçusu, Bawa'ya çok uzak bir diyardan onunkine benzer bakýþlarla bakýyor dünyaya.

Oysa biz; topraðýmýz, suyumuz, göðümüz bunca yakýnken nasýl da ayrýyýz ondan. Bawa'nýn isyankâr ruhuyla ölümde deðil de yaþamda "bir"leþmenin bir yolunu aramalý öyleyse; hiç kurþun yemeden kurþun-geçirmez olup olmadýðýmýzý nasýl bilebiliriz ki?

* Bawa Bertal'in bu bin anlamlý fotoðrafýný çeken Sevil Arýlý'ya teþekkürlerimle...

** Þiir: Edip Cansever'in Mendilimde Kan Sesleri'nden

Can Bostan / Munzurnews