Zeli (Zeliha), Hikmet Ali ve Şeyh Şem’un, halkla görüşmek ve büyük Yezid’den kalan kutsal emanet ve eşyayı görmek üzere Sincar Dağları’nda bir hisara giderler. Burada büyük bir saygıyla karşılanırlar. Burada birlikte oldukları birkaç gün içinde Zeli ile Hikmet Ali arasında duygusal bir yakınlaşma olur. Zaman zaman başbaşa kalırlar ve Êzîdî gelenek, görenek ve inancı üzerine uzun soluklu sohbetler ederler. Ancak, bu ziyaretin amacını haber alan İngiliz yönetimi, durumdan rahatsız olur. Yapılan görüş-alışverişi üzerine, Yezidi topluluğuna bulundukları yerde yardım edilmesi gerektiği sonucuna varırlar.

 Hikmet Ali, Zeli’yi delice sevse de, bu birlikteliğin uzun erimli olamayacağının farkındadır. Esasen, Irak devlet topraklarına vizesiz girdiği için de, yakalanmadan buradan çıkmak zorundadır. O da öyle yapar ve evine (Suriye’ye) döner. Yezidin Kızı Zeli ise, Hikmet Ali’siz tesellisini aramak üzere Hint denizlerine doğru yola çıkar. (Farklı bir özet için bkz. B. Necatigil: Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü, Varlık yay. İst. 1979, s. 503-504).

 Yukarıda da vurguladığımız gibi, Yezidin Kızı, Refik Halid’in hayatını dolaylı olarak anlattığı romanlarından biridir. Eser, tefrika edilmek üzere İstanbul’da Akşam gazetesine gönderilirse de, 150’liklerin Türkiye’de yayın yapma yasağı dolayısıyla yayımlanamamıştır. Bunun üzerine yazar, Halep’teki bir matbaaya İstanbul’dan yeni Türk harfleri getirterek, dizgisini bizzat yapmış ve ilk olarak 1000 adet bastırmıştır. İlk 25 adetini numaralı olarak özel kağıda bastıran yazar, bunun (1) numaralısını „Atatürk’e yürek çarpıntılarıyla“ ithafıyla Atatürk’e göndermiştir. Kitabın gönderilmesinden bir süre sonra ise Refik Halid dahil, 150’liklerin büyük bölümü için af çıkmıştır. Bu aftan yararlanmak amacıyla, aynı tarihlerde Atatürk’ün Hayat Felsefesi konulu bir kitapçık yazan ünlü Kürt aydınlarından Dr. Mesud Fani de, aftan yararlanarak, memleketi Antakya’ya yerleşmiştir. 

Roman diliyle Êzîdîler ve Êzîdîlik

 Romancıyla aynı kaderi paylaşan 150’lik Kürt aydınlarından Dr. Mesud Fani’nin, bu roman üzerine kaleme aldığı bir yazıda vurguladığı gibi; yazarın sürgünde yazdığı diğer eserleri gibi Yezidin Kızı romanı da, uzun erimli gözlem ve incelemelere dayanmaktadır (Bkz. Hikmet Münir Ebci: Kendi Yazıları İle Refik Halid, Semih Lütfi Ktb. İst. 1943, s. 86-87). Bu incelemelerin doğal sonucu olarak, romancı, kimi zaman kendi anlatımıyla, kimi zaman da Êzîdî kadını Zeli’nin anlatımıyla Êzîdîler ve Êzîdîlik hakkında önemli bilgiler vermektedir.

Sözgelimi, Zeli’nin şu anlatımı Êzîdîler acılı kısa tarihi gibidir:

 „1892 bizim için kan ve ateş yılıdır. Daha evvel de büyük felaketlere uğramıştık. Onsekizinci asırda ikiyüz elli bini aşan nüfusumuz, Kürd ve Türk akınları önünde mütemadiyen eriyordu. 1638’de Melek Ahmed Paşa’nın Yezidi seferi tarihte kızıl izini bırakmıştır. Osmanlı Devletine karşı bir Kürt isyanı çıkaran Revanduzlu Mehmed de, aynı ırktan olduğumuza bakmayarak Sincar’a yürüdü ve ahalisini zalimcesine ezdi. O zaman Babıali, Yezidiler’in tarafını tutmuş ve 1835’te ordu yollayarak sergerdeyi başımızdan defetmişti. 1843 ve 1847 tarihlerinde de yine Kürd kıyımları olmuş, Nasturiler’le beraber cemaatim tekrar Kürdlerin hücumlarına uğramıştı. Size, kana boyanmış mazlum tarihimizi anlatmak istemiyorum; maksadım küçük milletimin daima kahır gördüğünü hatırlatmaktır. Biz fasılasız darbe yedik; buna son ve amansız darbeyi Ömer Paşa vurdu; Yezidiler’i ortadan büsbütün kaldırmak istemişti. Ömer Paşa’nın kan ve pıhtı kokan çeteleri, o dediğim şeametli senede sayımızı elli bine indirdi. Onbeş binimiz görünüşte Müslüman olduk; büyük bir kısmımız da Hristiyanlığa geçti. İşte, babam Emir Ali de bu son kısım içinde, daha doğrusu başındadır.“ (Age, s. 55-56).

 Êzîdîler ve Êzîdîlik konusunda oldukça donanımlı olan Zeli, o güne kadar Êzîdîlik üstüne yazan Bore, Guinet, Layard, Anastas, Şehristani, Timur Paşa gibi Batılı ya da Doğulu yazarları eleştirerek şöyle der: „En eski dinlerden biri olan Yezidiliği, Havarici kavgalarına yaklaştırırlar; Yezid’i, Muaviye’nin oğlu sandırırlar; Müslümanlığın ve Hristiyanlığın Şeytanını bizim Tavus’umuz, Allahımız mertebesine çıkarırlar. Hayır! Bunlar yanlıştır.“ (s. 59-60).

 Romancı, Zeli’nin ağzından, Êzîdîlerin yerleşim alanları konusunda bugüne kadar üzerinde pek durulmayan ilginç bir gerçekliğe de parmak basıyor: „Biz Hazar Denizi’nin şark kıyılarında yaşamış bir ırktanız; belki bu ırkı şimdilik İranlı, Türk veya Kürd diye tayin edemeyiz. Muhakkak olan cihet petrol kaynaklarının çocuklarıydık, onun için de ateşperesttik. İstila sarsıntılarıyla yerimizden koparak cenuba kaydık, fakat öyle bir yere geldik ki geçtiğimiz toprakların altından yine ateşin kılavuzluk ettiğine hükmedilebilirdi: Yerleştiğimiz yer tekrar bir petrol sahası oldu. Bakü’de fışkıran gaz, bugün insan eliyle konulmuş borulardan Batum’a akıyor, fakat toprağın altındaki damarlardan Musul tarafına, Kerkük’e sızıyor, Sincar Dağı’nı derinden aşarak (s. 60) (…) Bugünkü politik coğrafya bakımından Irak, Suriye ve Türkiye arazisinde yerleşmiş bulunan cemaatimin Kafkasya’da Surhdar ve Hindistan’da Lebkos adını almış iki ufak şubesi vardır; yekunumuz aşağı yukarı seksen bin kişiyi bulur. Bu halkı, evvela Sincar’dakilerden başlayarak bir yere toplamak ve onlara modern, emniyetli bir yurt kurmak… İşte, projemizin ana hattı (s.67). Bize bir yurt lazım ki, orada sarsıntılardan kurtulup ecnebi entrikalarını hiçe sayacak bir kuvvetli devlet ve bir kudretli millet hakim bulunsun. Medeni kanunlarla idare edilen bir memleket! (s.69)“.
Yazar, Türkiye Cumhuriyeti’nin de Êzîdîler ve Aleviler için korunaklı bir yer olmadığını, „Türkiye’de tarikatlar, ayinler, şeyhlikler, müritler ve tekkeler, buna benzeyen dini teşekküller kaldırılmıştır“ sözleriyle hatırlatmaktadır. (S.69)

 Romanın önemli bir bölümünde de, Türk literatüründe daha çok Yezidilik olarak bilinen, ancak Kürt literatüründe daha çok Êzîdîlik veya Yezdanilik olarak anılan Êzîdî dinine ilişkin önemli bilgiler verilmektedir:

 „Yezidiliğin esasında, güneşe taptıran eski İran dinini ve bunu ıslah eden Zerdüştlüğü, Zendavesta’yı aramalıdır. İyi ve fena iki prensibin çarpışması: Ahuramazda ve Angramainio… Yani Farsçanın Hürmüz ve Ehrimen’i. Biz gönlümüzde bu akidelerle yola çıkmıştık.

Hristiyanlık önümüzü kesti, sonra Müslümanlıkla karşılaştık. Bu temaslar bir nevi fikir karışıklıkları ve kaynaşmalar yaptı; artık Zend’in Avesta’sı yerine elimizde bir Mushafereş vardı, Kara Kitap denilen kitabımız. Üç dinin ve eski-yeni birçok mezhep ve tarikat itikatlarının birleşmesinden vücuda gelen bu kitap Zendce değildir; ilk yazıldığı dilde Arami harfleriyle de değildir, Farisi bozması bir Kürdce’dir.“(s.60)

 Romancı, eserin başka bölümlerinde de „Yezidi Dini Nedir?“ sorusuyla Zeli’nin anlatımıyla konuyu daha da detaylandırır:
„Bildiğimiz bütün itikatların bir salad-rüs“üdür (karışımı MB). Fakat temelini iki zıddı, yani iyilik ve fenalık mefhumlarını birbirleriyle uyuşturmak teşkil eder. Onun içindir ki, her dine başvurmuşlar; hepsinden ümit ve şifa verici birer parça koparıp itikatlarına eklemişlerdir. Bu yamalardan ortaya çıkan şey, ilk bakışta biraz gülünç ve tenasüpsüzdür (uyumsuz MB), çocukça cihetleri vardır, reforma muhtaçtır. Lakin hangi din bu kusurlardan kurtulabilmiştir? Dinlere şiirini veren de o kusurlar değil midir? Yalanı insana şiddetle yasak eden itikatta ben yükseklik buluyorum. Bir Yezide hakikati söyletmek için etrafına elinizle, hayali bir daire çiziniz, bu Yezid’in halkasıdır, ondan çıkmamak için Yezidi yalan söyleyemez.“ (s. 117)

 Eserde, Êzîdîlik’le Alevilik, Hristiyanlık ve Hint dinleri arasındaki birçok ortak paydaya da vurgu yapılır ki, bunlardan biri de „teslis“ yani „üçte- birleme“dir:

 „Yezidi bir tanrıya inanır; fakat bunun altında bir ikinci tanrı daha vardır; bu da bir teslis’dir. (…) Bu teslisi Tavus, Şeyh Hadi ve Yezid teşkil ederler. Yezid, Tavus’un oğludur; bildiğimiz şekilde bir insandı. İsa gibi insanlar içinde yaşadı, Rabb’in kanunlarını tanıttı, nihayet Allah’ın yanına erişti ve teslisin iki uzvu arasında yer aldı. Yezid, dünya yüzünde bir oğul bırakmıştı. İşte ben bu ilahi ve mukaddes sülaleden gelen prens Ali’nin ve aynı sülaleye mensup prenses Ayşe’nin kızları olmak dolayısıyla Yezid’in kızıyım…Yezid bende’dir, ben’im!“ (s. 61)

 Zeli, sürekli baskı altında tutulan Êzîdîlerin korunma içgüdüsünü de şu sözlerle ifade eder: „Cemaatim kitap, niyaz ve ayinleri hakkında sır vermez; fakat bu, etraflarını çeviren müteassıb ve mütecaviz düşman kitlelerinden korunmak için kurulmuş bir kaideydi“ (S.66)
Refik Halid Karay, Yezidin Kızı romanında, sadece Êzîdî dininin esasları, töre ve törenleri konusunda bilgi vermekle yetinmez; Êzîdî etnografyası ve folkloru konusunda da bize ilginç gözlemler sunar.

 Üç gün üç gece devam eden çalgılı, danslı, şenlikli Êzîdî düğünleri gibi, Êzîdî cenaze törenleri de, ilginç gözlemlerle verilir. „Ey insanoğlu! Topraktan gelmiştin, bugün toprağa dönüyorsun!“ sözü, Êzîdîlerin yolculama erkanını anlatan anlamlı bir söylemdir. Öte yandan Êzîdî beyleri, pirleri, kuçekleri, kavalları, müritleri ve fakirleri konusunda da ilginç bilgiler sunulur…

Newededersim